ساز تنبور و ساز سه تار از جمله سازهایی هستند که شاید در نگاه اول به هم شباهت دارند، اما این دو ساز کاملا متفاوت هستند که در ادامه این مطلب از وبلاگ آموزشگاه موسیقی الهام به بررسی این تفاوت ها پرداخته ایم.برای شناخت بیشتر تفاوت بین تنبور و سه تار تا انتهای این مطلب با ما همراه باشید.
ساز تنبور
تنبور سازی است منسوب به ایرانیان و اعراب و از خانواده عود. تنبور کهنترین ساز زهی زخمهای است، به این معنا که اولین سازی میباشد که دستهای بلند به همراه کاسه و وتر دارد. تحقیقات محققان قدمت این ساز را ۱۵۰۰ الی ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد نشان میدهد.
تنبور یا تمبور سازی است که دستهای بلند و کاسهای گلابی شکل دارد و معمولاً از چوب توت ساخته میشود. کاسه آن به دو صورت یک تکه (کاسهای) که از قدیم مرسوم بوده و چند تکهای (ترکهای یا چمنی) است که به تقلید از کاسه سه تار در دهههای اخیر ساخته شدهاست.
طول این ساز در بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر و دارای سه سیم است، یکی واخوان و دو سیم اصلی. در زمان قدیم به گفته فارابی از یک یا دو سیم اصلی استفاده میشدهاست که اکنون به صورت سه سیم معمول است. این ساز دارای چهارده پرده (دستان) و فاقد ربع پرده میباشد.
ساز سه تار
سهتار ازسازهای زهی و مضرابی موسیقی ایرانی است که با ناخن انگشت اشاره دست راست (برای نوازندهٔ راستدست) نواخته میشود. این ساز، دارای ۴ سیم از جنس فولاد و برنز است که به موازات دسته، از کاسه تا پنجه کشیده شدهاند. سهتار دارای ۲۸ پردهٔ قابل حرکت از جنس روده ی حیوانات یا کات گوت است. صدای آن ظریف و کم حجم است و گستره صوتی آن از هنگامِ بمِ دو زیر خط حامل تا لابمل بالای خط حامل و در نتیجه نزدیک به ۳ اکتاو است .
سهتار سازی از خانواده سازهای دوتار و تنبور بودهاست که امروزه در طبقه بندی سازهای موسیقی سنتی ایران و با پرده بندی مشابه به سازتار به شمار میرود.
سه تار دارای صدایی مخملین و ظریف بوده و از سازهای زهی مضرابی است که در ساخت آن از چوب، فلز، زه یا نخ نایلون استفاده میشود.
هر سازی با توجه به مشخصات ساختمانی و فیزیکی خود، دارای یکسری از توانایی هایی اجرایست که وجود همین توانایی ها درهرسازباعث بوجود آمدن تکنیک های مختلف در نواختن آن ساز می گردد.
ساز سه تار هم تکنیک های خاص خود را برای نوازندگی دارد. این ساز در حالت نشسته به صورت افقی روی ران پا قرار میگیرد به نحوی که دسته آن در طرف چپ و کاسه آن در طرف راست نوازنده باشد.
نوازنده سر انگشتان دست چپ را روی پردههای (دستان) دسته حرکت میدهد و با ناخن انگشت سبابه دست راست بر زخمه میزند. سه تار را به علت سبکی وزن ایستاده هم مینوازند.
تفاوت ساز تنبور و سه تار
طبق شواهد موجود ساز سه تار با الهام گیری از روی ساز تنبور ساخته شده است. به همین خاطر است که شباهت های بسیار زیادی دارند. ساز تنبور که جد ساز سه تار حساب می شود، با تمامی انگشتان دست نواخته می شود. اما این در حالی است که ساز سه تار فقط با سه انگشت اشاره، میانی و حلقه نواخته می شود. البته موارد استثنایی نیز وجود دارند.
در فرق تنبور و سه تار می توان به تعداد فرت ها و تار های آنان نیز اشاره کرد. ساز تنبور دارای چهار سیم است. ساز سه تار نیز همانند تنبور دارای چهار سیم است اما سیم چهارم به تازگی به آن اضافه شده است. در مورد فرت ها نیز باید گفت ساز سه تار چیزی بین ۲۵ تا ۲۸ فرت متحرک روی صفحه انگشت خود دارد. این درحالی است که ساز تنبور بین ۱۵ تا ۱۸ فرت دارد.
یکی دیگر از تفاوت های این دو، این است که ساز سه تار نمی تواند به تنهایی در یک موسیقی حضور داشته باشد. زیرا ساز سه تار حجم صدای کمی دارد مگر این که با وسایل الکترونیکی همراه شود و صدای آن افزایش پیدا کند. به همین خاطر از این ساز باید در مکان آرام و بدون سر و صدا استفاده کرد تا بتوان آن را برای دیگران نواخت و صدای آن را به گوش بقیه رساند.
سایر تفاوت های بارز سه تار و تنبور
- ساز سه تار درای ۴ سیم از جنس فولاد و برنج است که به موازات دسته، از کاسه تا پنجه کشیده شدهاند. البته از ابتدا به این شکل نبوده و سه عدد بوده است و بعدها یک سیم به آن افزوده شده است.
- ساز تار دارای ۲ یا ۳ سیم و ۱۴ پرده که به فاصله اکتاو در ساز پردهبندی شده، می باشد.
- تنبور دستهاش کوتاهتر و کاسهاش بزرگتر از سهتار است.
- سه تار دارای کاسهای کوچکتر از کاسه تنبور میباشد. سطح کاسه سه تار چوبی است.
- تنبور دارای ۱۴ دستان یا پرده است و به شکل سنتی دارای دو وتر است، اما امروزه اغلب سه وتر بسته میشود.
- سهتار دارای ۲۵ پردهٔ قابل حرکت از جنس رودهی حیوانات یا ابریشم است.
- چوب کاسه تنبور از درخت توت ساخته میشود و دستهآنهم از چوب گردو است. البته برای تزئین از چوبهای دیگری مثل شمشاد یا عناب یا احیانا آبنوس هم استفاده میکنند.
- در ساخت ساز سهتار از چوب (معمولاً گردو و توت) برای بدنه، صفحه و دسته و از فلز (برنج و فولاد) برای سیمها و از استخوان برای تزئینات دسته، شیطانک و گاهی اوقات سیمگیر استفاده میشود
- در ساز تنبور دو تا سه گوشی (در تنبورهای نامتعارف تا پنج گوشی) از چوب بید وجود دارد. تنبور لانه کوک (جعبه گوشیها) ندارد و گوشیهایش مستقیماً در سوراخهای ایجاد شده در انتهای دسته فرو می روند.
- طول دسته سه تار ۴۰ تا ۴۸ سانتیمتر و قسمتی که گوشیها در آن تعبیه میشوند ۱۲ سانتیمتر و پهنای دسته ۳ سانتیمتر است.
- طول دسته تنبور با سرپنجه از ۴۳ الی ۵۴.۷ سانتی میباشد و بدون سرپنجه ۳۵ الی ۴۱.۵ پس سرپنجه ۱۲ الی ۱۳.۷ طول دارد و عرض دسته ۲ الی ۳ سانتیمتر میباشد.
- وسعت سه تار نزدیک به ۳ اکتاو است. اما تنبور به علت بزرگتر بودن کاسه صدای بیشتری دارد.
